निषेधको निषेध

 अति साना वस्तु देखि लिएर अति विशाल वस्तुसम्म अर्थात बालुवाको कण देखि सूर्यसम्म, अवयवदेखि मनुष्यसम्म पनि, सम्पूर्ण प्रकृतिको अस्तित्वमा आउन र अस्तित्वबाट लोपहुनका लागि अविरल गति र परिवर्तनको अनन्त स्थिति हो भन्ने हेगेलको द्वन्दात्मक सिद्धान्तलाई माक्र्सले पूर्णरूपमा स्विकार गरेकाछन्। यसै वाद, प्रतिवाद र संवादको प्रक्रिया बोकेको द्वन्दवादको सिद्धान्तलाई माक्र्सले मकैका बिउको उदाहरणद्वारा स्पष्ट पारिएको छ। मकैको बीउ वाद हो, त्यसलाई जमिनमा रोपेपछि माटो र बीउको द्वन्दबाट मकैको बोट उत्पन्न हुन्छ। त्यो बोट प्रतिवाद हो अनि बोटबाट घोगा उत्पन्न हुन्छ र त्यो घोगो संवाद हो। त्यही वाद बाट प्रतिवाद हुँदै संवादसम्म आईपुग्ने प्रक्रियालाई निषेधको निषेध (Negation of Negation) भनिएको छ।