भाग्यवादी समाजशास्त्री र हुटिट्याउँ अर्थशास्त्री

 भाग्यवादी समाजशास्त्री र हुटिट्याउँ अर्थशास्त्री 

कुनै निश्चित राज्यमा देखिएको आर्थिक वा कुनैपनि विषय विधा वा संस्थामा देखिएको संकट समाज द्वारा सृजित सामाज निर्मित हो नकि पहिलो जन्मको कर्मफल (भाग्यवाद) । सृजित आर्थिक संकटलाई सामाजिक दृष्टिकोणले अध्ययन गर्न सक्नु पर्दछ र अभ्यास वा एप्लाइडमा ल्याउन सक्नु पर्दछ । सामाजिक सिद्धान्त र दृष्टिकोहरू जस्तै विश्व व्यवस्था दृष्टिकोण, भौतिकवादी दृष्टिकोण, साम्राज्यवादी दृष्टिकोण, परनिर्भरताको सिद्धान्त, सामाजिक विकासको सिद्दान्त, लगायतले व्याख्या विश्लेषण गर्न सक्ने साथै कार्यान्वयनमा ल्याउन सक्ने आन्तरिक र वाह्य, सूक्ष्म र बृहत्, संरचनात्मक र एजेन्सी पक्षबाट अध्ययन र योजना बनाउन सक्नु पर्दछ । मानव समाजले अभ्यास गर्दैगरेको आर्थिक पक्ष दैविक वा प्राकृतिक नभइ मानव निर्मित र अभ्यास रहेकोले मानिएको आर्थिक संकट र सबलता समाजशास्त्र अन्तर्गत पर्ने समाजशास्त्रविदको विशेष चासोको सामाजिक विषय हो । यदि कुनै विषय मानव समाजको सुख, खुशी, गुणस्तर जीवनप्रत्याशा संग जोडिएको हुन्छ भने त्यो समाजशास्त्र संग जोडिएको विषय हो भनेर नकार्न मिल्दैन र सम्बन्धितले अर्थशास्त्र र अर्थविद संग आकाश थाम्ने थेग्ने क्षमता छ भनेर हुटिट्याउँ बनाएर पन्छाउने र पन्छिने छुट हुन्न ।

दक्षिण एसियाली समाजको विकासको बाधक र कारक संस्कृतिको रूपमा रहेको भाग्यवाद र कर्मफलवाद हो भनेर सबै भन्दा बढी व्याख्या गर्दछन् यहाँका बौद्धिक वर्गले । "ब्रह्मवादले सबै सृष्टि र सबै सृष्टिको नियति ब्रम्ह वा इश्वरद्वारा निर्मित, निर्धारित र निर्देशित हुन्छ भन्ने बताउछ । प्रत्येक चिज अन्त कतै निर्माण भएर मानव समाजमा आउँछ र अन्तयमा मानव समाजबाट अन्तकतै प्रस्थान गर्दछ भन्ने व्याख्या गर्छ । त्यही मान्यता अनुसार भाग्य पनि मानव समाज र मानव जीवनको क्रियाकलापबाट होईन, अन्तै कतै निर्धारित हुन पुग्छ (आहुति,२०७७, पृ.२०) । कर्मफलवादले पूर्वजन्ममा गरेको कर्मको फलका रूपमा आजको जीवनलाई प्रस्तुत गर्दछ (पृ.२१) । 

यसैलाई आधार मान्ने हो भने दक्षिण एसिया अन्तर्गत पर्ने नेपाली समाजका बौद्धिक ठानिएका समाजशास्त्रीमा यस्तै चरित्र पाउन सकिन्छ । समाजशास्त्रीय विद्वानले समाजको भौतिकवादमा मौन प्रदर्शन गरेर भाग्यवादलाई प्रोत्साहन दिइएको एकातर्फ देखिन्छ भने अर्को तर्फ पूर्वजन्मको कर्म अर्थात ऐतिहासिक सन्दर्भले वर्तमान यस्तो भएको र वर्तमान सन्दर्भले भविष्य तय हुन्छ भनेर ज्योतिषले भूत, वर्तमान र भविष्य सरासर भने झै दार्शनिक समाजशास्त्रीले समाजको व्याख्या विश्लेषण मात्र गर्नेहो नकि निर्माणको अभ्यास  गर्ने,  भन्ठान्ने गरेको पाईन्छ । त्यस्ता समाजशास्त्रीलाई भाग्यवादी र कर्मफलवादी समाजशास्त्री मानिएको छ । 

नेपाली समाजमा एक प्रकारको पंक्षी प्रजाति हुटिट्याउँ मार्फत शिक्षा र संदेश दिन विभिन्न उखान, टुका र पञ्चतन्त्रका कथाहरू पनि चर्चित छन् । त्यसै मध्ये हुटिट्याउले खसेको आकाशलाई थामेको हुटिट्याउँको एउटा आफ्नै कथा छ । ठूलठूला फाँटमा आफ्ना पखेटा फैलाएर लामो लामो बेग मारेपछि हुटिट्याउँलाई तीर्खा लाग्छ । र, यो लामो खुट्टा भएको चरा खोलामा पानी खान पुग्छ । आफ्नो उचाइबाट झुकेर पानीमा हेर्दा हुटिट्याउँले पानीमा आकाशको प्रतिविम्ब देख्छ । उसलाई लाग्छ, यो पानीमा आकाश खसिरहेको छ । आकाश खस्यो भने थिचिएर मरिन्छ भन्ने भयमा हुटिट्याउँ बगरमा आउँछ र उत्तानो पर्छ । आफ्ना खुट्टा आकाशतिर फर्काएर यसले खसिरहेको आकाशलाई रोक्ने प्रयास गर्छ ।

 विश्वसमाजका कुनै पनि राज्यको आर्थिक सबलता र संकटका कारक आर्थिक नीति र अर्थविदलाई दिईन्छ र आफैले आफुलाई ठान्दछन् । तर वास्तविकता त्यो नभएको र वास्तविकतालाई लुकाई पतनवादी विश्लेषण गरि आफुलाई प्रधान र आकर्षक बनाउन बौद्धिक भ्रम मचाएको देखिन्छ जसरी हुटिट्याउँले आकाश थामेको ठान्छ र कराउछ । त्यसरी नै मानिसलाई मानिस नदेखेर नाफा वा कर आर्जन गर्ने स्रोत मात्र ठान्ने र जिडिपी, जिएनपी बढाउने प्रक्रियालाई मात्र अतिवाद ढङ्गले लिने, विश्वअर्थतन्त्र वा राज्यको अर्थतन्त्र आर्थिक र मौद्रिक नीति तथा कार्यान्वयनले मात्र थामेको छ ठान्ने हुटिट्याउ प्रवृत्ति भएका अर्थशास्त्रविदलाई हुटिट्याउ अर्थशास्त्री मानिएको छ ।

व्यवहारिक र वैज्ञानिक आर्थिक नीतिको निर्माण र कार्यान्वयन पक्ष फितलो हुनुले मात्र आर्थिक संकट निम्तिन्छ वा सबल हुन्छ भनेर मान्नु व्यवहारिक र बौद्धिक नहुन सक्छ । सामाजिक संस्थाहरूको संरचनात्मक प्रकार्यवादमा हुनु पर्ने संतुलनमा आएको कमि कमजोरी ले संरचनात्मक सुव्यवस्था गुणस्तर हुन नसकेको कुरा अस्विकार गर्न मिल्दैन । सामाजिक संस्थाहरू मध्ये आर्थिकमा मात्र नभई समाजमा भएका सबै संस्थाहरू संकटमा रहेको हुन्छ । साधरण नजरले बुझ्दा, देख्दा आर्थिक संकट देखिएपनि समाजका हरेक संस्था र विधा संक्रमित रहेको हुन्छ ।

कथित अर्थविदले राज्यको आर्थिक संकट मोचन गर्न सक्छ ठान्नु वा आर्थिक सबलता बढाउन सक्छ भनेर ठान्नु हुटिट्याउले आकाश थामेको छ भन्नू एउटै हो । समाजको आर्थिक लगायत विविध क्षेत्रमा देखिएको संकट संक्रमण स्वर्गको श्राप नभइ यो हामी द्वारा निर्मित हो, हाम्रो मूल्य, मान्यता, संस्कृतिको अभ्यासको प्रतिफल हो । जसलाई नियमिततामा राख्न सके अवसर र सबलता नत्र चुनौती र संकट । विश्वव्यापी अभ्यासमा रहेको नातावाद, कृपावाद, अन्धविश्वास, कर्मफलवाद, भाग्यवाद र पतनवाद जस्ता असामाजिक व्यवस्था, प्रणाली तथा संस्कृतिलाई जति हौसला दिईन्छ त्यति मज्बुत हुनसक्छ त्यस्ता सामाजिक संकट वा संक्रमण ।

यस्ता सामाजिक तहमा देखिएका संकटको जिम्मेवारी तथा जवाफदेहिता समाजशास्त्रका कथित विद्वान, बौद्धिक समाजशास्त्रीहरूले  लिनु पर्दछ नकि हुटिट्याउ अर्थशास्त्री ले । समाजको विगत हेरेर भविष्य भन्न्न सक्ने सामाजिक ज्योतिष ठान्ने नातावादी दार्शनिक र आफुलाई सामाजिक सर्जन र ईन्जिनियर ठान्ने समाज निर्माता तर भाग्यवादी एप्लाईड समाजशास्त्री प्रवृत्तिले आफुलाई धार्मिक, बौद्धिक, पवित्र, ठान्नु पानी माथिको अोभानो ठान्नु एकै हो । नेपाल सरकारले पालेको, पोषेको र ठानेको कथित बोद्धिक समाजशास्त्रीहरूको संवेदनशिलता अर्थात मन, वचन र कर्म संतुलनमा नभएको पुष्टि हुन्छ वर्तमान सामाजिक परिस्थितिले । हैसियतमा बौद्धिक समाजशास्त्रीले आफ्नो मातहतमा रहेको सूक्ष्म तहमा रहेको आर्थिक संस्था, राजनीतिक दल, नेता, कार्यकर्ता र आम नागरिकलाई दोषी देखाएर छुट पाउने ठाउँ छैन ।

विश्वसमाजमा, दक्षिण एसियाली समाज वा नेपाली समाजका सामाजिक संस्थाहरूमा देखिएको संकटकालको व्याख्या विश्लेषण गरेरमात्र धर छैन र छुट हुन्न बौद्धिक सामाजशास्त्रीलाई । समाजमा देखिएको बढदो गतिको संक्रमण र असंतुलन रोक्न साथै सुव्यवस्था तथा संतुलन कायम गराउन अन्य विधाको दायित्व र लक्ष्य तोकिदिएर ध्येयमा लगाउने जिम्मेवारी बाट पछाडि हटने वा दोष देखाउने छुट नभएको सम्बन्धितले बुझन र बुझाउने कर्तव्य भुल्नु हुन्न । जसरी एउटा शरीर र त्यसका हरेक अङ्गहरू जति स्वस्थ र सक्रिय रहन्छ त्यसले संरचनात्मक प्रकार्य प्रदर्शन गर्न सक्दछ । त्यसरी नै समाज एक सिङ्गो शरीर हो र अन्य विविध विषय विधा त्यसका अङ्गहरू हुन् । आर्थिक र मौद्रिक नीतिले मात्र चलेको छ यो राज्य र संसार भनेर ठान्नु साथै आर्थिक संकट र सबलता त्यसैको कार्यान्वयन पक्ष कमजोर भएर वा नभएर हो ठान्नु स्नायु प्रणालीको संतुलन गुम्नु हो । कुनै संस्था वा अङ्गलाई मात्र यसको दोष र श्रेय दिन मिल्दैन तर नाकमा मुखको जस्तो पुवाल छ भनेर नाकले पानी पिउन खोज्नुले ननिम्तने दुर्घटना सिङ्गो शरीरलाई पर्न जान्छ । त्यसैले कुन विषय विधाको जिम्मा र कर्तव्य कति हो सबैले आआफ्नो जिम्मेवारीबाट समाजशास्त्रविद झै पन्छीने साथै अर्थविद झै फोकटमा हुटिट्याउँ झै अघिसर्ने कार्यशैली र प्रवृत्ति दोष हो ।