रक्सीको ब्राण्डीङ र परनिर्भरता

नेपालको आर्थिक वृद्धि र सबलतामा युरेनियमको प्रसोधन कि रक्सी ब्राण्डीङ? नेपालको स्थानिय प्रविधि, ज्ञान, कला र सिपले उत्पादित रक्सी लाई ब्राण्डीङ, प्याकिङको अवधारणामा लानु भनेको पुजीवादी विश्वसमाजले निर्धारण गरेको उत्पादन र गुणस्तरमा सहमति जनाउनु हो साथै परनिर्भरतामा लानु वा धकेल्नु हो।

दोस्रो विश्वयुद्ध अघि सम्म विश्वसाम्राज्यवादी प्रभुत्वशाली राज्यहरूले प्रत्यक्ष राजनीतिक र भौगोलिक रूपमा कमजोर मुलुकहरूलाई कोलनी बनाएका थिए। जुन शोषणका कारण त्यस्ता मुलुकहरू आज पनि उठ्न सकेको छैन। त्यहाँका प्राकृतिक स्रोतसाधन, उत्पादनका साधनमाथिको हस्तक्षेपले त्यस्ता प्रभुत्वशाली राज्यहरू अझ शक्तिशाली बन्दै गईरहेको छ। दोस्रो विश्वयुद्धपछि डिकोलनाईजेशनको अवधारणा ल्याईयो। जुन मुलुक प्रत्यक्ष साम्राज्यवादको चपेटामा थियो त्यस्ता मुलुकलाई हेर्दा सुन्दा डिकोलनाईजेशनले भौतिक रूपमा स्वतन्त्र त भए तर आज पनि त्यस्ता मुलुकहरू पूर्ण रूपमा सार्वभौमसत्तासम्पन्न भएको देखिदैन। डिकोलनाईज गरियो तर साम्राज्यवादीहरूको ध्येय र चासो परिवर्तन गरेनन्। अर्थात कोलनाईजेशनको रूपमात्र परिवर्तन गरे यथार्थमा भन्दा आर्थिक राजनैतिक रूपमा त्यो साम्राज्यवाद जीवित छ जसको विभिन्न सामाजिक वैज्ञानिकहरूले  आआफ्नै ढङ्गले खोज अनुसन्धान गरि तर्क पेसगरेको पाउन सकिन्छ। केही रेडिकल समाजशास्त्रीहरूले त्यही अार्थिक विस्तारवादका सशक्त अंग र योजनाहरू हुन् विश्वव्यापीकरण, आधुनिकिकरण, उद्धारवाद, नवउद्धारवाद, प्रजातन्त्र र मानवअधिकार भनेेेेका छन्। जसको सहायताबाट विश्वसमाजमा अदृश्य र आर्थिक प्रभुत्व जमाउने साधनको रूपमा प्रयोग गरिरहेको देख्न सकिन्छ।

नेपालले गरेको त्यो अौद्योगिक क्रान्तिले नेपालमा विभिन्न प्रकारका उपयोगिताका वस्तु उत्पादन गर्ने भिन्नभिन्न उद्योग र कलकारखानाहरू स्थापित भए तर प्रजातन्त्रको स्थापना संगै त्यस्ता कलकारखानाहरूको नियोजित ढङ्गले विनास गरेको कुरा नेता कर्मचारीलाई लगाईरहेको पाउन सकिन्छ। तर यथार्थमा ति त्यस्ता साधनरूपि पात्र मात्र हुन् साम्राज्यवादको विश्वव्यापीकरणको नामको। यो प्यारो र सुन्दर देशलाई यो स्थितिमा पुर्‍याउन नेपालीले अारोप मात्र खेपेकाहुन्। वास्तवमा एक नजरले हेर्दा कुनै अदृश्य साम्राज्यवादी शक्तिले आफ्नो चक्र घुमाईरहेको यथार्थ स्विकार्न गार्‍हो हुन सक्छ। आधुनिकिकरण, विश्वव्यापीकरणको नाममा पुराना र स्थानीय कला, ज्ञान, सिप र प्रविधिको नास भएको पर्याप्त देख्न सकिन्छ। आफै सोचौं कुनैपनि विषयलाई बन्देज गरिने फुकुवा गरिने, उत्पादन गर्दा मापदण्ड तोकिने जस्ता कुराहरू कस्ले गरिरहेको छ र किन गरिरहेको छ भन्ने कुरा सोच्ने विषय हो। त्यसैको सिकार बन्दैछ परंरागत सिप, ज्ञान र प्रविधि बाट उत्पादन गरिदै आएको रक्सी, आराखा, अैला जे भनौं।

विकास र समृद्धिको नाममा नेपालको रक्सीलाई ब्राण्डीङ गर्नाले निम्तिने चुनौती अत्यन्त घातकपुर्ण रहेको छ। विश्वव बजरजारका वादशाहले नेपालको रक्सीको उत्पादन, प्याकिङ, लेबलिङ र वितरणमा लगानी गर्नेछ र प्याटेन्ट अधिकार लिनेछ। अनि घरघरैमा मौलिक ढङ्गले रक्सी उत्पादनमा नीतिगत र कानुनी ढङ्गले रोक लाग्ने छ। यो जसरी चल्दैछ त्यसरी चल्नध दिनु पर्दछ। आर्थिक वृद्धिको नाममा यसमाथि हस्तक्षेप, अाक्रमण र छेडखानीले नेपाली प्रविधिको नास र परनिर्भरता बढाउने निश्चित छ। रक्सीमा परनिर्भरता बढाउने खेल हो। समयमै होस पुर्याउन नसके संकट निम्तने छ जसरी मोहीको ठाँउमा कोक/पेप्सी। यो कदम र आवाज आत्मनिर्भरता र स्थानिय ज्ञान प्रविधि माथिको हमला हो।

प्रति केजी करोडौं करोड पर्ने न्युक्लियर बम उत्पादन गर्ने कच्चापदार्थको उत्खनन् प्रसोधन बिक्रीवितरण छोडेर गिलासको नेरू १० पर्ने रक्सी को विषय अलिक अप्रासंगिक छ। आफुले लगाउने साँस्कृतिक जनाई डोरा उत्पादन गर्न नसक्ने परनिर्भरताको वर्तमान स्थिति र परिवेशलाई बुझ्दा, उन्नति र सम्भावनाको मुल मानिने घरको हरेक युवा छोराछोरीलाई विदेश पठाएर नआएको आत्मनिर्भरता अब रक्सी र गाँजाले हुन्छ भनेर मान्नु गफाडीको गफ हो। आमाको दुध चुसेर नभएको अब बुबाको घोडा चुसेर हुन्छ भने जस्तै हो। नेपालमा सरल नेपालीलाई पंगु बनाउन सकिन्छ भन्ने अभ्यास हिजो देखिको हो र कहिले सम्म रहन्छ भन्ने मात्र हो। 

के रक्सीलाई ब्राण्डीङ, गाँजाको प्रसोधन गरेरमात्र नेपालको विकास र समृद्धि हुन्छ भनेर ठोकुवा दिन सकिन्छ त! तर यसले पनिर्भरता बढाउछ भन्ने मान्न सकिन्छ। विकास र समृद्धि वस्तु उत्पादन र आर्थिक वृद्धिदरमा नभई सभ्य नागरिकको सुख र खुशीको जमानी बस्ने राष्ट्रसेवकको नियतमा हुन्छ, दुरदर्शितामा हुन्छ।