प्रतिक्रियावादी प्रवृत्ति र गैरराजनीतिकरण

दक्षिण एसिया वा त्यसभित्रको नेपालको राजनीतिक परिपाटीको अध्ययन गर्दा राजनीतिको मुख्य उदेश्य शक्ति हत्याउने वा शक्तिमा पुग्ने साधनको रूपमा मात्र देखिन्छ । सत्तामा पुग्ने छलफल हुन्छ तर केकालागि, किन र कसकालागि सत्तामा पुग्ने र अस्थायी सरकारको पुनर्गठन गर्ने भन्ने विषयमा गौण देखिन्छ । जनताको धन, मान र प्राणको रक्षा र सामाजिक सुरक्षा स्थापना गर्दै सकारात्मक खुशी वृद्धि  गर्नकालागि हो भन्ने विषयलाई केन्द्रमा राख्न सकेको देखिन्न । नेपाली राजनीति संस्कार, परिपाटी र अभ्यासको गहिरो अध्ययन गर्दा नेपालको राजनीतिले नै नेपाली जनताको समस्या साथै सामाजिक सुरक्षाका विषयलाई गैरराजनीतिकरण गरिरहेको देखिन्छ । अर्थात राजनीतिले राजनीतिलाई नै गैरराजनीतिकरण गरिरहेको महसुस हुन्छ ।

उच्च वर्गाबाट संचालित, निर्देशित नेपालको राजनीतिले भूइमान्छेको दर्दको, भोगाइको सम्बोधन गर्न सक्दैन । अत्यधिक मात्रामा, निम्म वर्गको प्रतिनिधित्व गर्ने सतहका कार्यकर्ताहरूमा पनि राजनीतिको उदेश्य, मर्म र भावनालाई नजरअन्दाज गर्दै निजी वा समान उदेश्य बोकेका सामुहले सामाजिक साथै आर्थिक अवसर प्राप्त गर्नकालागि जस्तो देखिन्छ । सबै दलमा त्यस्ता प्रतिक्रियावादी प्रवृत्ति संस्कार रहेकोदेखिन्छ जस्तै एकै व्यक्तिलाई पटक पटक लामो काखण्ड सम्म अध्यक्ष जस्तो प्रमुख पदमा स्विकार्नु र अधिनायकत्व प्रदान गर्नु पनि प्रतिक्रियावादी प्रवृत्ति हो। आफ्ना दलका अध्यक्षलाई आईलभ यु बा भनेर झुठो र बनावटी देवत्वकरण गर्दै चाकरीवाद पछ्याउनु पनि प्रतिक्रियावादी संस्कृति हो । त्यस्तै नातावाद कृपावाद, भित्रिया बाहिरिया, गुटको चरम भेदभावको अभ्यास गर्दै निजी स्वार्थ भन्दा माथी उठ्न नसक्ने र जनताको विषय उठान नगर्ने प्रवृत्ति पनि प्रतिक्रियावादी संस्कृति भित्र नै पर्दछ । 

यस्तै भित्रिया, बाहिरिया, नातावाद, कृपावाद, सामन्तवादी, देवत्वकरण , चाकरी प्रथा, जस्ता प्रतिक्रियावादी प्रवृतिले नेपालको राजनीतिकलाई वर्तमान अभ्यासको परिपाटीले राजनीतिको मूल्य, मान्यता, जनताको अधिकार, सामाजिक सुरक्षा जस्ता संवेदनशील विषयलाई गैरराजनीतिकरण गरिरहेको अध्ययन गर्न सकिन्छ । अरूलाई प्रतिक्रियावादी ठान्ने साथै आफुलाई द्वन्दात्मक भौतिकवादी ठान्ने कर्ताहरू नै त्यस्ता प्रतिक्रियावादी प्रवृत्तिको सिकार भएको देखिन्छ । सबै दलमा भएको प्रतिकृयावादी प्रवृत्तिले राजनीतिलाई नै गैरराजनीतिकरण गरिरहेको धेरै प्रमाणहरू महसुस गर्न सकिन्छ । कम्युनिस्ट आन्दोलनका कर्ताहरूमा विशेष अनुरोध, पहिले आफु र आफुमा भएको प्रतिकृयावादी प्रवृत्ति साथै सोचको संस्कृतिलाई जित्नुस् त्यसपछि अाफ्नो संगठनमा व्यप्त त्यस्ता विकृति, विसंगति, प्रतिक्रियावादी प्रवृतिलाई परास्त गर्नुस् र पवित्र हुनु हुनुहोस तत्पश्चात आफ्ना दलभन्दा बाहिर जरागाढेर बसेका त्यस्ता प्रवृती बिनस गर्न हामी पनि सघाउनेछौं । संगै जानेछौं त्यो प्रजातान्त्रिक/समाजवाद अभियानमा ।

राजनीतिलाई शक्तिको खेल मात्र सम्झीने साथै अाफ्नो र निम्न वर्गको वर्गीय अवस्थामा स्थायित्व कायम राख्न साधन बनाउने अभ्यासले जनताको अधिकार साथै सामाजिक सुरक्षाका लागि सम्बोधन गर्ने संस्थागत र वैधानिक अभ्यास गर्ने राजनीतिलाई गैरराजनीतिकरण गरिदैछ । राजनीतिले राजनीतिलाई गैरराजनीतिकरण गर्नु पनि प्रतिकृयावादी प्रवृत्ति सशक्त हुनुको परिणाम हो । प्रतिक्रियावादी प्रवृत्ति र यसभित्र पर्ने नातावाद, कृपावाद, चाकरी प्रथा, देवत्वकरण, सामन्तवादी संस्कृति राजनीति शत्रु मात्र नभई सामाजिक विकास, परिवर्तन, रूपान्तरणको मुख्य बाधक हो । जसरी भनिन्छ नी रोगीलाई हैन रोगलाई घृणा गरौं, त्यस्तै प्रतिक्रियावादी व्यक्तिलाई हैन प्रवृत्तिलाई सामाजिक न्यायकालागि जरैबाट उन्मुलन गर्न सबैमा गुणस्तर चेतनाको विकासको सुरूवात गरौं ।