The suicide

समाज र आत्महत्या लाखौंलाख मानिसले यस पृथ्वी लोकमा यस्ता खालका दुःखद निर्णय लिन बाध्य भएका छन्।। साधारण नाङ्गो अाँखाले हेर्दा अात्महत्या देखिन्छ। जैविक र मनोविज्ञानको नजरमा डिप्रेशन जस्तो घातक रोगको पतनवादी (Reductionism) कारण देखाईन्छ। कानुनी राज्यको नजरमा त्यस्तो घटना घटाउन उकास्ने केही व्यक्ति दोषी सावित भई सजाय भोगेका होला वा भोग्दै होलान्। तर अात्म हत्या गर्नु अपराध र पाप हो भन्दै अाफु पानि माथीको अोभानो हुन खोज्छ कानुनको सहारामा त्यस्ता राज्य र नियमको नाममा धर्म मान्ने त्यो समाज। समाजको गहिरो ज्ञान राख्ने अाधुनिक र स्वतन्त्र विज्ञान समाजशास्त्रका संस्थापक मध्येका एक धुरन्धर विद्वान फ्रान्सका इमाइल दुर्खिम (1858-1917)ले Suicide (French: Le suicide 1897) नामक पुस्तकमा बेमेलको स्थिति उजागर गर्नका लागि अात्महत्याको सिद्धान्तमा अात्महत्याको विषयमा संवेदनशील ज्ञान प्रस्तुत गरेका छन्। उनका अनुसार प्रत्येक चिन्तनको प्रकृति व्यक्तिगत घटनाका रूपमा नभएर सामाजिक हुन्छ र चिन्तनको प्रणालीको उत्पत्ति सामुहिक कार्यको उपज हो। अात्महत्या समेत मानसिक अवस्थाको उपज नभएर यो सामाजिक संरचना, संस्कार, मूल्य मान्यता संग अाधारीत हुन्छ। सामुहिक एकता (Collective Integration) एवं समाजद्वारा हुने नियन्त्रण को तह (Level of regulation) वा सामुहिक भावना (Collective conscience)को मात्रा निम्न वा उच्च हुदा तीन फरक प्रकारको अातमहत्या हन्छ भन्दै विभाजन गरिएको छ। जस्तै पहिलो व्यक्तिवादको चरम सीमाका कारण समाज वा परिवारमा कसैले एक्लोपनाको महसुस गर्छ र जब समाजबाट दिक्क हुन्छ (Detached from society) साथै पहिले सङ्गत गरेका राम्रा व्यक्तिहरूसंगको सम्बन्ध कमजोर हुन पुग्दछ तब अात्महत्याको विकल्प देख्दैन र अहमवादी अात्महत्या (Egoistic Suicide) गर्ने गर्छ। दोस्रो प्रकार अन्तर्गत समाजमा रहेको मूल्य र मान्यताहरूसंग वा अाधुनिक समाजको विशेषताहरूसंग बेमेल (Anomie) वा अनुकुलन हुन नसक्नुले निम्न स्तरको नियन्त्रण (Low level of regulation) भई अात्महत्या हुने गर्छ जसलाई बेमेल वा अप्राकृतिक अात्महत्या (Anomic Suicide) भनेका छन्। त्यस्तै सामुहिक एकतामा उच्च तह (High level of integration) हुदा पनि सामुहिक हित, साझा हित वा राष्ट्रहितका लागि सहिद हुन्छन् त्यो पनि अात्महत्यानै हो भन्दछन् जसलाई परोपकारी अात्महत्या (Altruistic Suicide) भनेका छन्। भिन्न भिन्न सामाजिक संरचनामा अात्महत्याको दर (Suicide rate) भिन्न भिन्न हुन्छ भन्ने विश्लेषण गर्दै अात्महत्या एउटा सामान्य र नियमित प्रक्रिया हो तर सामाजिक एकताको स्तरमा अाएको परिवर्तन संगै यसको दरमा एक्कासि वृद्धि हुन सक्छ भन्ने निष्कर्ष छ। दुर्खिमले सम्पुर्ण सामाजिक घटनाहरूमा समाजको एकता (Social integration) मा जोड दिदै सामाजिक संगति वा विसंगति (Social order and disorder) नै अात्महत्याका प्रमुख कारणहरू हुन र व्यक्तिलाई गौण रूपमा लिदै समाजलाई यस्ता घटनाको निर्णायकमा प्रधान बनाएका छन्। अात्महत्याका कारण पनि सामाजिक हुने र त्यस्तो अात्महत्याले समाजको एकतालाई बलियो पार्ने समेत उल्लेख गरेका छन्। अात्महत्यामा वा कसैको मृत्युमा साझा समवेदनाको भाव नदेखिनु र विभाजित पक्ष विपक्ष वा गुट-गुटको एकताले समाज अाफु त्यो हत्याको जिम्मेवारी बाट पन्छीने सशक्त प्रयत्न देखिदैछ। कोही व्यक्ति वा समूह मृतक र मृतकको परिवार संग श्रद्धाञ्जली र समवेदना प्रकट गर्नु भन्दा पनि त्यस हत्याको अारोपमा कसैलाई कानुनको सहारामा अाजीवन फँसाएर राज्य अाफु पन्छीने अघोषित प्रयत्न गर्दैछ। त्यस्तै केही व्यक्ति वा समूह मृत अात्मा र परिवारमा श्रद्धाञ्जली एवं समवेदना प्रकट गर्नुको सट्टा कुनै व्यक्तिलाई फँस्न दिदैनौ भन्दै मानवीय स्वभाव बिर्सँदै सामाजिक न्यायको नाममा शक्ति प्रदर्शन गर्दै त्यही समाज अाफ्नो अपराधबाट चोखिन खोज्दैछ। तर हामी स्पष्ट छौं कि यो विश्व समाजका लाखौंलाख हत्याका दोषी हत्यारा हामी समाज नै हौं भनेर स्विकार्दै मृत एवं मृतकको परिवार बाट माफि चाहाँदै अात्माको शान्तिको कामना सहित भावपुर्ण श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्दै सोकाकुल परिवारमा गहिरो समवेदना प्रकट गर्दछौं।